غلط‌های رایج زبانی بخش سوم

غلط‌های رایج زبانی بخش سوم
درخواست خود را برگزینید و شماره‌تلفن همراهتان را بنویسید تا با شما تماس بگیریم.

غلط‌های رایج زبانی بخش سوم

همان‌طور که در مقاله‌های غلط‌های رایج زبانی بخش اول و بخش دوم خواندیم، خطاها به دو گروه خطاهای مصداقی و خطاهای نوعی تقسیم می‌شوند. در این مقاله به بررسی خطاهای نوعی می‌پردازیم:

در این صفحه هم اصول نگارش را می‌آموزید و هم خودتان می‌توانید ویرایش کنید.

خطاهای نوعی

گروه دوم از خطاهای رایج زبانی، خطاهای نوعی هستند که به ساخت صرفی، نحوی، الگوی بیانی، طرز تعبیر، نحوه و منطق بیان مربوط می‌شود. این خطاها به‌صورت‌های زیر دسته‌بندی شده‌اند که هریک از دسته‌ها چند نوع خطا را در بر می‌گیرند:

1. کاربرد فعل

پیش از خواندن این بخش می‌توانید به مقالۀ کاربردهای نادرست فعل سر بزنید.

- فعل نامناسب

mailنمونه‌ها:

 * کاهش بارندگی در سال گذشته در کمبود منابع آب‌های زیرزمینی بی‌تأثیر نیست.
کاهش بارندگی در سال گذشته در کمبود منابع آب‌های زیرزمینی بی‌تأثیر نبوده است.
 
* آموزش‌های لازم را طی کرده‌اند. ← آموزش‌های لازم را دیده‌اند.
* توطئه را درهم بشکند. ← توطئه را خنثی کند.
 

- حذف بی‌قرینۀ فعل کمکی

mailنمونه‌ها:

* پلیس ویژه، دادستانی را اشغال و خواستار آزادی این سه تن شد.
پلیس ویژه، دادستانی را اشغال کرد و خواستار آزادی این سه تن شد.
 
* این مسئله مطرح و موردبررسی قرار گرفت.
این مسئله مطرح و بررسی شد.
 

- دوری اجزای فعل مرکب

mailنمونه‌ها:

* هردوی آن‌ها تلاش برای به‌دست آوردن و نگهداری کیمیا را دارند.
هر دوی آن‌ها برای به‌دست آوردن و نگهداری کیمیا تلاش دارند.

 

- کاربرد فعل لازم به جای متعدی

mailنمونه‌ها:

* فرمان توقف عملیات جنگی صادر شد.
فرمان متوقف ساختن عملیات جنگی صادر شد.

 

- کاربرد صورت مجهول فعل با ذکر عامل

برخلاف زبان‌هایی مانند فرانسه و انگلیسی، صورت مجهول زمانی به کار می‌رود که عامل فعل ذکر نشود و در صورتی که عامل فعل بیاید بهتر است که صورت معلوم فعل استفاده شود.

mailنمونه‌ها:

* این کتاب به‌وسیلۀ ... تألیف شده است.
این کتاب را ... تألیف کرده است.

 

- رعایت‌نکردن قواعد مطابقت فعل و فاعل (مانند آوردن فعل جمع برای فاعل مفرد)

mailنمونه‌ها:

* موج جدیدی از مهاجران هندی به‌سوی انگلیس آمدند.
موج تازه‌ای از مهاجران هندی به‌جانب انگلیس روی آورد.

 

- تغییر شخص

گاهی فاعل نابجا تغییر داده می‌شود و فعل در شخص دیگری به کار می‌رود.

mailنمونه‌ها:

* یکی از دلایل علاقۀ من به موسیقی کلاسیک این است که شما با شنیدن آن احساس راحتی می‌کنید.
یکی از دلایل علاقۀ من به موسیقی کلاسیک این است که انسان با شنیدن آن احساس راحتی می‌کند.

 

- هماهنگ‌نبودن افعال

mailنمونه‌ها:

* اگر بیشتر دقت کنیم، درس بهتر فهمیده خواهد شد و احتیاجی نخواهد بود که توضیح بخواهیم.
 اگر بیشتر دقت کنیم، درس را بهتر خواهیم فهمید و احتیاجی نخواهد بود که توضیح بخواهیم .

 

-  کاربرد نادرست وجه وصفی

 وجه وصفی صفتی است که از مادۀ فعلی ساخته می‌شود. وجه وصفی از بن ماضی +  «ه» بیان حرکت، ساخته می‌شود که همان Past Participle در زبان انگلیسی است؛ مانند واژۀ «افتاده» از مصدر «افتادن»  و «نشسته» از مصدر «نشستن». 
mailبه مثال زیر توجه کنید:
* در را گشوده، وارد خانه شدم.
در را گشودم و وارد خانه شدم.
 در جملۀ بالا «گشوده» به جای فعل «گشودم» قرار گرفته است و یا در جملۀ زیر واژه «برداشته» به جای «برمی‌دارد» آمده است:
* فاطمه، برای حفظ فیلم از دست مأموران، دوربین سعید را برداشته و می‌گریزد.
 فاطمه، برای نجات فیلم از چنگ مأموران دوربین سعید را بر می‌دارد و می‌گریزد.
 

- فعل ساده یا فعل مرکب

زبان فارسی‌ای که اکنون متداول است، گرایش بیشتری به استفاده از افعال مرکب دارد تا کاربرد فعل ساده یا پیشوندی؛ مثلاً در استفادۀ عادی به جای فعل‌های گشودن، اندوختن، افروختن، درآمدن، بازگشتن و آغازیدن از فعل‌های مرکب بازکردن، ذخیره‌کردن یا پس‌اندازکردن، روشن‌کردن، داخل‌شدن، مراجعت‌کردن و شروع‌کردن استفاده می‌شود. فعل‌های ساده یا پیشوندی بیشتر در زبان علمی به کار می‌روند؛ اما فعل‌های مرکب در گفت‌وگوهای عامه استفاده بیشتری دارند. با وجود این هر زمان که فعل مرکب به کار می‌رود نباید آن‌ها را از یکدیگر جدا کنیم و میان آن‌ها فاصله بیندازیم.

 

برای دانش بیشتر دراین‌باره، پیشنهاد می‌شود که مقالۀ انواع فعل را بخوانید.
اگر در جستجوی نرم‌افزار ویراستاری هستید، به بخش ویراستاریِ سامانۀ هوشمند ویراویراست بروید.

 

پس از بحث دربارۀ گروه اول از خطاهای نوعی، یعنی کاربرد فعل، به گروه دوم از خطاهای نوعی می‌پردازیم:

2. کاربرد حرف اضافۀ نامناسب یا حذف حرف اضافه

حرف اضافه بر وابستگی متمم فعل به فعل یا جانشین فعل دلالت دارد. متمم فعل اگر مفعول صریح باشد، حرف اضافه نمی‌خواهد. هر فعل حرف اضافۀ معینی دارد. برخی از فعل‌ها بیش از یک حرف اضافۀ مناسب به خود را دارند و فعل با هریک از آن‌ها معنای متفاوتی پیدا می‌کند؛ برای مثال «پرداختن به ...» به‌معنای «مشغول‌شدن به ...» و «پرداختن از ...» به‌معنای «فارغ‌شدن از ...» است یا فعل «نگریستن به ...» به معنی «نگاه‌کردن به ...» و «نگریستن در ...» به معنی «تأمل و تعمق در ...» است.
enlightenedیکی از اشتباهاتی که در کاربرد حرف اضافه رخ می‌دهد زمانی است که برای دو فعل معطوف به یکدیگر حرف اضافه‌ای آورده شود که تنها مناسب یکی از آن‌هاست.
به مثال زیر دقت کنید:
* به بخش بعدی ملاحظه بفرمایید. ← بخش بعدی را ملاحظه بفرمایید.
* دروازه‌بان، توپ را برای مدافع کناری واگذار کرد. ← دروازه‌بان، توپ را به مدافع کناری واگذار کرد / سپرد.
enlightenedدر برخی موارد شواهدی دیده شده که به‌دلیل تأثیر زبان ترکی، به جای حرف اضافۀ «برای»، حرف اضافۀ «به» قرار گرفته است:
* ادیان باطل به قوای طبیعت، الوهیت قائل می‌شوند. ← ادیان باطل برای قوای طبیعت، الوهیت قائل می‌شوند.

 

برای آشنایی بیشتر با این موضوع، مقالۀ کاربردهای نادرست حرف را مطالعه کنید.

3. تعبیرهای نامناسب

از میان تعابیری که برای بیان مقصود به ذهن نویسنده می‌رسد، آن باید اختیار شود که هم روشن‌تر و رساتر و هم مقتضی موقع، مقام، وزن، اعتبار و سبک باشد. به‌خصوص در انتخاب صفت و قید باید دقت شود که بر موصوف و عمل فعل چیزی بیفزاید و حشو نباشد یا براثر تکرار، بار معنایی آن ضعیف نشده باشد که تعبیر را مبتذل کند.
smiley تعبیر نامناسب انواع مختلفی دارد که با مثال‌های زیر بیان شده است:

عامیانه و سبک

تعابیری چون «من‌بعد از این» به جای «من‌بعد» یا «از این پس»؛ «قابل‌اهمیت» به جای «مهم» یا «درخور توجه» در نوشته‌ها دیده می‌شود و یا تعابیری که در مثال‌های زیر آمده است، به‌هیچ‌‏وجه پذیرفتنی نیست.
* این‌جور وقت‌ها آدم دچارعرق میهن‌پرستی شدید می‌شود. ← در چنین اوقاتی، عرق میهن‌پرستی آدمی برانگیخته می‌شود. یا در چنین اوقاتی، احساس میهنی شدیدی به آدمی دست می‌دهد.
* درواقع، قانون جابه‌جایی برای خیلی از اهداف به درد نمی‌خورد. ← درواقع، قانون جابه‌جایی در بسیاری از موارد به کار نمی‌آید.
enlightenedگاهی در برنامه‌های گفتاری، بعضی عبارت‌های عربی به تقلید از عوام، نادرست ادا می‌شود، مانند «الاَهَمّ فی اَلاَهمّ» به جای «اَلاَهَمُّ فَالاَهَم» یا «الوعده وفا» به جای «مَن وَعَدَ وفی» (ظاهراً برگرفته از اِذا وَعَدَ وَفی).

تعبیر تکراری و مبتذل

از این قبیل است تعبیرهایی چون «دست‌اندرکاران» که به‌مقتضای مقام به جای آن می‌توان از متصدیان، مجریان، اولیای امور، برنامه‌ریزان و مجریان برنامه آورد، یا «در رابطه با ...» که گاهی زائد و قابل حذف‌شدن است و در مواردی، به جای آن می‌توان عبارتی مانند درباره ...، اما راجع به ... آورد.

صفت یا نسبت نامناسب

mailنمونه‌ها:

* او همسایه‌ای مهربان و شوهری سر به فرمان دارد. ← او همسایه‌ای مهربان و شوهری گوش‌به‌فرمان دارد.
* ابتدایی‌ترین کاری که می‌توانیم برای آن‌ها بکنیم دعا کردن است. ← کمترین کاری که می‌توانیم برای آن‌ها بکنیم دعاست.

عناوین متعدد یک واحد وجودی (Entity)

یک واحد وجودی، به اعتبارهای گوناگون، عنوان‌ها و نام‌های متعدد پیدا می‌کند؛ برای مثال یک لفظ می‌تواند کلمه، اصطلاح، سازه، جزء ترکیبی، تعبیر، دال و مدخل نام بگیرد یا یک شخص با عنوان‌های مرد، شوهر، پدر، برادر، پدربزرگ، پسر، عمو و دایی نامیده شود. ازاین‌رو هنگام دادن عنوان به یک واحد وجودی باید اعتبار را در نظر گرفت و برحسب آن لفظ مناسب اختیار کرد.

ویراستاری متن خود را به ویراستاران ویراویراست بسپارید.

4. ابهام، تعقید، ضعف تألیف

«ابهام» برابر است با دو یا چندمعنایی بودن جمله و معمولاً نتیجۀ نشاندن سازه‌ها در جای نامناسب، تتابع اضافات و معلوم نبودن مرجع ضمیر است. «تعقید» پیچیدگی کلام است که درک معنای آن را دشوار می‌کند و بیشتر ناشی است از آوردن جملۀ بسیط طولانی، تأویل جملۀ صله، جملۀ مرکب تودرتو، دوری مبتدا از خبر، دوری سازه‌های مرتبط و تقدیم و تأخیر سازه‌ها. ضعف تألیف از سستی پیوند اجزای جمله و حذف نابجای بعضی از سازه‌ها حاصل می‌شود.

شواهد ابهام

* حسن به برادرش گفت که مقاله‌اش منتشر شد =
1)     مقالۀ حسن؟
2)     مقالۀ برادر حسن؟
+ جملۀ بالا را باید به‌صورت زیر بیان کرد:
حسن به برادرش گفت:
1)     مقاله‌ام منتشر شد.
2)     مقاله‌ات منتشر شد.
گاهی می‌توان ابهام در جمله را با استفاده از نشانه‌های فصل و وصل رفع کرد:
* من برعکس شما عمل می‌کنم =
1)     من برعکس عمل شما عمل می‌کنم.
2)     شما عمل نمی‌کنید و من عمل می‌کنم.
+ جملۀ بالا را به این صورت می‌توان بیان کرد:
1)     من خلاف شما عمل می‌کنم.
2)     من، برعکس شما، عمل می‌کنم.
 گاهی از همان جمله با جابه‌جایی سازه‌ها رفع ابهام می‌شود:
* در عداوت رسول (ص) با کفار عرب هم‌داستان بودند.
ازجملۀ بالا دو معنی برداشت می‌شود:
1.     معنی مراد: (در عداوت رسول) با کفار عرب هم‌داستان بودند.
2.     معنی غیر مراد: (در عداوت رسول به کفار عرب) هم‌داستان بودند.
برای رفع ابهام:
با کفار عرب، در عداوت رسول (ص) هم‌داستان بودند.
 گاهی با نشانه‌گذاری:
* برخی او را متهم می‌کنند که برای اعلام کناره‌گیری از مؤسسات ثروتمند اسلامی مبالغ هنگفتی پول گرفته است.
این جمله را به دو صورت می‌توان تعبیر کرد:
1.     برخی او را متهم می‌کنند که برای اعلام کناره‌گیری، از مؤسسات ثروتمند اسلامی مبالغ هنگفتی پول گرفته است .
2.     برخی او را متهم می‌کنند که برای اعلام کناره‌گیری از مؤسسات ثروتمند اسلامی، مبالغ هنگفتی پول گرفته است .

 

شواهد تعقید

با شکستن جمله‌های دراز، جابه‌جایی سازه‌ها، کوتاه‌کردن تعبیرها و حذف حشو می‌توان عبارت را قابلِ‌فهم‌تر کرد.
mailنمونه‌ها:
* همان‌قدر که احتمال دارد فیلمی دربارۀ پاریس ساخته شود و برج ایفل در آن نشان داده نشود، ممکن است فیلمی هم دربارۀ بوته‌زارهای استرالیا ساخته شود و در آن خبری از کانگورو نباشد.
ساخته‌شدن فیلمی دربارۀ بوته‌زارهای استرالیا بدون کانگورو همان‌قدر بعید است که دربارۀ پاریس بدون برج ایفل.

 

شواهد پیچیدگی ناشی از دوری سازه‌های مرتبط و نشاندن سازه‌ها در جای نامناسب

mailبه مثال‌ها توجه کنید:
* این روش ثابت شده است که روش بسیار سودمندی است.
ثابت شده است که این روش بسیار سودمند است.
* کارفرما مکلف است اقدامات اولیه و فوری را برای جلوگیری از تشدید وضع کارگر حادثه‌دیده به عمل آورد.
کارفرما مکلف است، برای جلوگیری از وخیم‌تر شدن وضع کارگر حادثه‌دیده، اقدامات اولیه و فوری انجام دهد.
گاهی با اختیار جای نامناسب برای سازه‌ها، نهاد اختیاری عملاً حذف می‌شود:
* وقتی مردم آگاه باشند، با قدرت هرچه بیشتر عمل می‌کنند.
مردم وقتی آگاه باشند، با قدرت هرچه بیشتر عمل می‌کنند.

 

شواهد ضعف تألیف

* در سخنش، هرچند ابداع و ابتکار چندانی به‌نظر نمی‌آید؛ اما از روانی بیان و سوز و گداز عارفانه خالی نیست.
از آنجا که شاعران برآن‌اند تا جهان را هرچه دقیق‌تر نشان بدهند، از کلی‌گویی پرهیز دارند. (حذف نهاد اختیاری در جمله پایه)

حتی اگر با اصول ویراستاری و ویرایش آشنا نباشید، ویراویراست با ارائۀ دو مثال در کنار دو پیشنهاد خود، بافت جمله را برای شما توضیح می‌دهد تا بتوانید شکل صحیح کلمه را انتخاب کنید.

 

✍️ به کوشش شیما صدیقی

📚 کتابنامه:

📖 سمیعی، احمد، 1398، نگارش و ویرایش، چ18، تهران: سمت.

نظرات

نظر شما در مورد این مطلب چیست؟