انواع ویرایش 2

انواع ویرایش 2

خدمات ویرایشی به چند نوع تقسیم می‌شود:

·       نوع ویرایش: تخصصی، محتوایی-ساختاری، زبانی، فنی؛

·       نوع اثر: ترجمه، تألیف، تصحیح؛

·       حوزۀ محتوایی اثر: علمی-تحقیقی، مطبوعاتی، ذوقی-تخیلی؛

·       عرصۀ کاربردی اثر: مرجع، درسی، عام؛

·       حجم اثر: مقاله، رساله، کتاب، مجموعه؛

·       مخاطبان اثر: کودکان، نوجوانان و جوانان، دانشگاهیان، محافل علمی در سطح بالا.

مؤلّفه‌های بالا هویت هر اثر را تعیین می‌کند. هریک از مؤلّفه‌ها در تعیین نوع خدمت ویرایشی تأثیر دارد.

در این مقاله انواع، نوع اثر، حوزۀ محتوایی اثر، عرصۀ کاربردی اثر، حجم اثر و مخاطبان اثر را بررسی می‌کنیم. نوع ویرایش را نیز در مقالۀ انواع ویرایش مطالعه کنید. با ویراستار آنلاین ویراویراست، سرعت ویراستاری خود را چندین برابر کنید.

 

به اعتبار نوع اثر:

 

اثر ترجمه‌ای:

·       اهمیت زیادی دارد که ویراستار اصل متن ترجمه‌شده را نیز در اختیار داشته باشد تا بتواند درستی برگردان را با آن بسنجد و همچنین در صورت نیاز توضیحاتی در پانوشت ارائه دهد. ویراستار با در اختیار داشتن چند پارۀ پراکنده از ترجمه می‌تواند از میزان مهارت و دقت مترجم آگاه شده و درجۀ اطمینانش به کار مترجم مشخص شود. ویراستار می‌تواند بر اساس همان درجۀ اطمینان، روند خود را در ویرایش مشخص کند. همچنین ویراستار می‌تواند عباراتی را که ترجمۀ آن‌ها مهارت بیشتری می‌خواهد، نشان کند و با ارزیابی ترجمۀ همان عبارات میزان تسلط مترجم را بسنجد.

اثر تألیفی:

·       ویراستار باید نحوۀ استفاده از منابع، دقت در ارائۀ نشانی آن‌ها، شیوۀ نقل‏قول، میزان قوت استدلال‌ها، صحت نتیجه‌گیری‌ها، اعتبار شواهد، ربط منطقی مطالب و تناسب فصل‌ها را بازبینی و در صورت لزوم تصحیح کند.

 به اعتبار حوزۀ محتوایی اثر:

برای آثار علمی-تحقیقی: در چنین متن‌هایی ویراستار باید به موارد زیر توجه کند:

·       نویسنده از منابع موثق استفاده کند.

·       نویسنده از موضوع بحث اصلی خارج نشود.

·       نویسنده از حاشیه‌روی‌های بیرون از اعتدال بپرهیزد.

·       نویسنده باید بیان روشنی داشته باشد.

·       مطالب باید انسجام ساختاری و منطقی داشته باشد.

·       تعاریف باید دقت داشته باشند.

·       فرمول‌ها باید صحیح باشد.

·       اصطلاحات باید صحیح و یکدست باشد.

·       اثر نباید دارای تناقض و دوگونگی باشد.

·       درکار تحقیقاتی آوردن شواهد بسیار پسندیده است؛ اما آوردن شواهد برای بدیهیات یا آنچه موردقبول مخاطبان است، لزومی ندارد. آوردن شواهد برای مواردی که ضرورت دارد، باید تنها به نمونه‌هایی از نقل‏قول اکتفا شود. آوردن نقل‏قول‌های زیاد ارزشی ندارد و فقط موجب اتلاف وقت خواننده می‌شود. ویراستار باید در این مورد سخت‌گیر باشد و برای حذف شواهد و نقل‏قول‌های بی‌فایده پافشاری کند. ویراستاری متن خود را به ویراستاران ویراویراست بسپارید.

 

 

·       برای رعایت ایجاز بهتر است که نقل‏قول به مضمون شود نه نقل به عبارات. نقل به عبارت فقط مواقعی که عین آن سندیت داشته باشد، ضرورت پیدا می‌کند.

·       تعداد شواهد بستگی به مورد دارد؛ برای مثال در واژه‌شناسی برای واژه‌ای مهجور، شواهد هرچه بیشتر باشد بهتر است؛ اما برای واژه‌ای مأنوس و دارای کاربرد عام، یکی دو شاهد کفایت می‌کند.

برای مواد روزنامه‌ای و برنامه‌های صداوسیما:

·       محدودیت فضایی، زمانی و همچنین موقعیت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در این‌گونه آثار تأثیرگذارند. مخاطب این مواد عامۀ مردم هستند؛ پس طرز بیان در آن‌ها باید جاذب، ساده، روان و خوشگوار باشد.

·       در این‌گونه مواد، عبارات باید کوتاه و به‌دوراز پیچیدگی باشد تا حافظۀ شنونده بتواند دوسر آن‌ها را به هم وصل کند.

·       زبان مطبوعاتی باید زنده، پرتحرک، شاداب، آزاد، رنگین و نمکین باشد و همچنین عفت کلام در آن‌ها باید حفظ شود.

·       برای ویرایش مواد روزنامه‌ای فرصت چندانی وجود ندارد. ازاین‌رو دخالت ویراستار در آن تنها در حدی می‌تواند باشد که یک بار آن را بازبینی کند. در اینجا مهارت نویسنده است که باید کار ویرایش را به حداقل برساند. 

برای آثار ذوقی و تخیلی:

ویرایش در شعر، قصه، رمان، داستان کوتاه، نمایشنامه، فیلمنامه، نوشته‌های طنزآمیز یا فکاهی، به‌صورت دیگری است و بیشتر جنبۀ مشورت پیدا می‌کند.

·       شعر: اگر سنتی باشد، سرپیچی شاعر از ضوابط و قواعد صوری فن شعر، وزن و قافیه به اظهارنظر ویراستار میدان می‌دهد.

·       در ادبیات داستانی و نمایش: ویراستار فقط مجاز است که حذف یا تغییر و اصلاح را توصیه و خطا و ناهنجاری‌های زبانی و بیانی را گوشزد کند. در این حوزه معمولاً صاحب اثر، خودش ویراستار را انتخاب می‌کند و این حق را برای خود محفوظ می‌دارد که حرف آخر با او باشد. حتی اگر با اصول ویراستاری و ویرایش آشنا نباشید، ویراویراست با ارائۀ دو مثال در کنار دو پیشنهاد خود، بافت جمله را برای شما توضیح می‌دهد تا بتوانید شکل صحیح کلمه را انتخاب کنید.

به اعتبار عرصۀ کاربردی اثر:

عرصۀ کاربردی اثر نیز در تعیین میزان سهم ویرایش مداخله دارد. در کار تحقیقی و تعلیمی، کتاب‌های درسی و مرجع نقش بسیار مؤثری دارند. هر سهو، خطا، کج‌اندیشی و کج ذوقی یا نابهنجاری زبانی، در این نوع کتاب‌ها آثار زیان‌باری در فکر و زبان نسل بعد به جای می‌گذارد. شمارگان تیراژ این کتاب‌ها بسیار بالاست و هر عنوانی از آن‌ها چندین و چند بار به چاپ می‌رسد؛ ازاین‌رو در ویرایش آن‌ها باید بسیار دقت و نیرو صرف شود.

*ضوابط و اصولی که باید در کتاب‌های درسی رعایت شود، به شرح زیر است:

·       مواد در چارچوب برنامه‌های درسی باشد.

·       بخش‌بندی کتاب با زمان‌بندی مراحل برنامه هماهنگ باشد.

·       مطالب باید در سطح مقطع تحصیلی موردنظر باشد و با دستاوردهای علمی و فرهنگی مغایرت نداشته باشد.

·       مطالب باید به‌گونه‌ای در دوره‌های مقطع‌های تحصیلی تنظیم شود که مواد سطح پایین‌تر دوباره در مواد سطح بالاتر آورده نشده باشد.

·        نباید مطالبی که هنوز موردقبول واقع نشده و شناخته نشده‌اند، در کتاب‌های درسی وارد شوند.

·       در انتخاب مثال‌ها باید موقعیت آموزشی در نظر گرفته شود.

·        در کتاب‌های درسی باید زبان، ساده و بی‌تکلّف و به‌دوراز نوآوری‌های کاذب و ابهام باشد.

·       اگر در کتاب‌های درسی مطالبی برای افزایش معلومات افزوده شده باشد، باید از مواد اصلی درسی تفکیک شود.

·       در توضیح مطالب اعتدال رعایت شود؛ به‌طوری که نه زیاده‌گویی و نه ایجاز شود.

مقاله‌های دانشنامه‌ای:

·       هر مقاله در دانشنامه، استقلال نسبی دارد. پس اطلاعاتی که دربارۀ مدخل داده می‌شود، باید جامع باشد؛ معانی و مفاهیمی را که در آن‌هاست، شامل شود.

·       گاهی اتفاق می‌افتد، محتواهای چند مقاله که مدخل‌های آنان با یکدیگر نسبت نزدیک دارند، تداخل پیدا می‌کنند. در چنین حالتی باید مطالب تکراری فقط در موارد ضروری آورده شوند و جاهای خالی با ارجاع پر شود.

·       در مقاله نباید گرایش‌های متعصبانه، داوری‌های مغرضانه، ثناگویی و مدیحه‌پردازی باشد.

·       منابع باید دارای اصالت و اعتبار باشند؛ زیرا نقش اصلی دانشنامه، تأمین اطلاعات اساسی و مستند است.

·       نباید اطلاعات جزئی و تفصیلی که برای استفاده از آن‌ها به مراجع تخصصی دیگر نیاز است به دانشنامه وارد شود.

·       در دانشنامه‌ها مطالب باید به بیانی ساده و به‌دوراز پیچیدگی‌های تخصصی باشد؛ زیرا دانشنامه مرجعی برای عامۀ علاقه‌مندان به کسب اطلاع دربارۀ مدخل‌ها است.

·       حجم مقاله باید متناسب با اهمیت آن در نظر گرفته شود.

·       میزان استفاده از هر منبع در هر مورد باید روشن و مشخص باشد.

به اعتبار حجم اثر:

·       اگر اثر کم‌حجم باشد، همۀ عملیات ویرایشی بیشتر به دست یک نفر و یکجا انجام می‌شود؛ اما اگر حجم نوشته زیاد باشد، باید کارهای گوناگون ویرایشی را در نوبت‌های متعدد انجام داد و حتی میان ویراستاران تخصصی، محتوایی-ساختاری، زبانی و فنی تقسیم کرد. برای تایپ سریع به تایپ گفتاری در صفحۀ ویراتایپ مراجعه کنید.

·       اگر ویراستار با یک مجموعه سروکار داشته باشد، باید طرح واحدی در مورد ویژگی‌های صوری، عنوان‌بندی‌ها، پانوشت‌ها، ارجاعات، اشکال و تصاویر، کتاب‌شناسی، طرز آوانویسی و مانند آن را مشخص کرده و در دست داشته باشد. درواقع این طرح، حکم شیوه‌نامۀ مجموعه را پیدا خواهد کرد و دستورالعملی برای ویرایش خواهد بود. در مجموعه‌هایی که این هماهنگی و یکدستی و تناسب در عناوین رعایت نشود، چه‌بسا وصله‌های ناجوری پیدا شده و کل مجموعه را ضایع و معیوب کند.

به اعتبار مخاطبان اثر:

·       ویراستار باید همواره مراقب باشد که ساخت و بیان اثر، درخور مخاطبانی باشد که متن برای آن‌ها نوشته شده است. بدیهی است که قصه برای کودکان یا فرهنگ‌نامه برای نوجوانان با متنی علمی و تحقیقی فرق اساسی دارد. ویراستار باید مسائل سبکی و ملاحظات مربوط به سابقه‌های ذهنی مخاطبان را در نظر داشته باشد.

در همۀ این حالات آنچه به‌عنوان اثر به دست ویراستار سپرده می‌شود، ازنظر محتوا، بیان، اعتبار، نظم و آراستگی در درجه‌های متفاوتی قرار می‌گیرد. یک اثر ممکن است دستاورد نویسنده‌ای حرفه‌ای و چیره‌دست یا محصول ناشیانه‌ای از فردی نوخامه باشد.

در حالت اول آزادی ویراستار بسیار محدود و درواقع کار آن سبک (≠ سنگین) است؛ زیرا صاحب اثر به فن نگارش و قواعد زبان آشنا است و در کارش پریشانی، حشو، لفاظی و گزاف‌گویی وجود ندارد.

در حالت دوم ویراستار با آشفتگی ساختاری، پراکندگی و بی‌انسجامی روبه‌رو است و کارش دشوار و به‌نوعی بازبینی خواهد بود.

در حالت بینابینی نیز، بسته به آنکه کیفیت اثر به کدام جانب نزدیک‌تر باشد، کار ویرایشی سبک‌تر یا سنگین‌تر خواهد شد. 

تجربۀ ویراستاری آنلاین با ویراویراست را از دست ندهید.

برای ثبت سفارش ویراستاری با شمارۀ 09020025029 تماس بگیرید.

 

✍️ به کوششِ فاطمه لک‌زاده و زهرا نواب‌صفوی.
📚 کتابنامه:
📖 سمیعی، احمد، 1398، نگارش و ویرایش، چ18، تهران: سمت.

نظرات

نظر شما در مورد این مطلب چیست؟