انواع ویرایش

انواع ویرایش
درخواست خود را برگزینید و شماره‌تلفن همراهتان را بنویسید تا با شما تماس بگیریم.

انواع خدمات ویرایشی:

خدمات ویرایشی به چند نوع تقسیم می‌شود:

·       نوع ویرایش: تخصصی، محتوایی-ساختاری، زبانی، فنی؛

·       نوع اثر: ترجمه، تألیف، تصحیح؛

·       حوزۀ محتوایی اثر: علمی-تحقیقی، مطبوعاتی، ذوقی-تخیلی؛

·       عرصۀ کاربردی اثر: مرجع، درسی، عام؛

·       حجم اثر: مقاله، رساله، کتاب، مجموعه؛

·       مخاطبان اثر: کودکان، نوجوانان و جوانان، دانشگاهیان، محافل علمی در سطح بالا.

در این مقاله ابتدا دربارۀ ویرایش به طورکلی و سپس از انواع خدمات ویرایشی، نوع ویرایش را بررسی می‌کنیم. موارد دیگر در مقالۀ انواع خدمات ویرایشی2 بررسی شده‌اند.

مؤلّفه‌های بالا هویت هر اثر را تعیین می‌کند. هریک از مؤلّفه‌ها در تعیین نوع خدمت ویرایشی تأثیر دارد. مثلاً اثر ممکن است ترجمۀ داستانی برای کودکان یا مقاله‌ای تحقیقی در سطح دانشگاهی یا دانشنامه‌ای برای نوجوانان و نوجوانان یا کتاب درسی دبیرستان یا گزارش خبری برای روزنامه یا برنامه‌ای علمی برای پخش از رادیو باشد.

نوع ویرایش:

ویرایش تخصصی (در متن تألیفی): اثر علمی-تحقیقی در سطح دانشگاهی اگر تألیفی باشد به ویرایش تخصصی نیاز دارد. ویراستار تخصصی ازنظر احاطۀ علمی باید در حد نویسنده و حتی بالاتر از او باشد. با ویراستار آنلاین ویراویراست، سرعت ویراستاری خود را چندین برابر کنید.

ویرایش تخصصی (در ترجمه): ویرایش اثر علمی-تحقیقی در سطح دانشگاهی اگر ترجمه باشد، ویراستار باید زبان‌دان و اصطلاح‌شناس باشد. همچنین با موضوع آشنایی نسبی داشته باشد. در چنین حالتی کار ویراستار ویرایش زبانی، یکدست‌کردن اصطلاحات، افزودن توضیحات لازم برای خوانندگان ترجمه و در موارد تردید، وارسی با استفاده از مراجع یا کمک گرفتن از اهل‌فن خواهد بود.

ویرایش تخصصی (در ترجمۀ به‌اصطلاح تألیفی): نوع دیگری از آثار علمی وجود دارد که عمدۀ مطالب آن‌ها ترجمه و اقتباس مستقیم از اثری در زبانی دیگر است. ویراستار متخصص اگر با آن رشتۀ آشنا باشد می‌تواند منبع اصلی را شناسایی کند. در این حالت کار او به ویرایش اثر ترجمه‌ای بسیار نزدیک می‌شود. در اثر اقتباسی هرقدر هم مؤلّف سعی کند که رد گم کند، از مطالب و از طرز بیان بازشناخته می‌شود. اگر ویراستار با اثر اقتباسی مواجه شود باید از مؤلّف بخواهد که منبع اصلی را معرفی کند و ویرایش اثر را به آن منوط کند. ویراستاری متن خود را به ویراستارهای ویراویراست بسپارید.

ناشران، با توجه به بنیۀ مالی و دامنه کارشان (نشر در رشته‌های متعدد علمی و فنی) به ویراستارهای متخصص نیاز دارند. در موارد دیگر ناشر ناگزیر است به ویراستار عمومی قناعت کند.
ویرایش محتوایی-ساختاری: در ویرایش محتوایی-ساختاری موارد زیر انجام می‌شود:
·       حذف یا تقلیل و تلخیص مطالب؛
·       جابه‌جایی؛
·       تبدیل، اصلاح، تعدیل، توضیح؛
·       افزایش؛
·       بازبینی و تصحیح؛
·       برقرار کردن نظم و ترتیب و اسلوب.
در ادامه هریک را بررسی می‌کنیم.
حذف:
حذف شامل موارد زیر می‌شود:
·       مقدمه‌های کلی در الگوهای قالبی که حجم اثر را بیهوده متورم کرده است؛
·       اظهارنظرهایی که اعتبار نداشته باشد؛
·       تکرارها و حاشیه روی‌های غیرلازم؛
·       مطالب مبتذل و نامتعارف؛
·       تعارف‌های بیجا؛
·       مطالبی که در اثبات نظر نویسنده، نقشی نداشته باشد؛
·       اظهارنظرهای بی‌دلیل و بی‌اساس یا سست و ضعیف یا مطالب مستند مآخذ بی‌اعتبار؛
·       توضیح واضحات.
 
اگر در جستجوی نرم‌افزار ویراستاری هستید، به بخش ویراستاریِ سامانۀ هوشمند ویراویراست بروید.
تقلیل و تلخیص:
اگر در متنی نقل‏قول‌های زاید و درازگویی باشد نیاز است که تقلیل و تلخیص انجام گیرد.
جابه‌جایی:

گاهی در اثر ، مطالب هر فصل و بند نیاز به جابه‌جایی از فصل و بندی به فصل و بند دیگری دارد. این جابه‌جایی موجب تقویت، انسجام، یکپارچگی، تناسب موضوع و ربط مواد می‌شود. همچنین گاهی نیاز است مطالب از متن به پانوشت یا به تعلیقات و حواشی منتقل شود. با این کار گسستگی در متن از بین می‌رود. حتی اگر با اصول ویراستاری و ویرایش آشنا نباشید، ویراویراست با ارائۀ دو مثال در کنار دو پیشنهاد خود، بافت جمله را برای شما توضیح می‌دهد تا بتوانید شکل صحیح کلمه را انتخاب کنید.

 

تبدیل:

 

اگر در اثر عباراتی عیناً از منبع آمده باشد باید تغییر کند و مضمون آن عبارت بیان شود؛ در این صورت از حجم منقولات کاسته می‌شود و نیاز نیست خواننده وقت زیادی برای خواندن مطالب صرف کند.
اصلاح و تعدیل:
شامل اظهارنظرهای قطعی یا دعوی‌هایی می‌شود که محل تأمل باشد و قبول آن‌ها به شواهد موثق یا استدلال یا استقراء تام نیاز داشته باشد مانند این قول که «نخستین شاعر فارسی‌گو فلان یا بهمان بود» یا «شاهنامه فردوسی در شصت هزار بیت سروده شده است»؛ همچنین نتیجه‏گیری‌هایی که مسبوق به مقدمات لازم نباشد یا برای توجیه آن‌ها زمینه‌سازی کافی نشده باشد.

توضیح:

توضیح گاهی برای مطالبی ضرورت پیدا می‌کند که در آن‌ها ابهام باشد یا حدس زده شود که عامه خوانندگان دربارۀ آن سابقۀ ذهنی لازم ندارد. مثلاً اگر نام فردی افسانه‌ای و متعلق به اساطیر باستانی یا اسم شهر، رود، دریاچه در نوشته آمده باشد که ناآشنا و مهجور باشد، چه‌بسا لازم آید که در پانوشت یا به‌همراه نام، توضیح مختصری داده شود.

افزایش:

اگر در اثری، داده مهی ذکر نشده یا به نکته حساسی اشاره نشده باشد به‌طوری که موجب نقص فاحشی شود باید با موافقت مؤلّف افزایش مطلب صورت گیرد. مثلاً در باب موضوعی اقوال متعدد نقل شده باشد و قول صاحب‌نظر معروف و معتبری از قلم افتاده باشد یا در سوابق مربوط به موضوعی از مآخذ و تألیفات گوناگون یاد شده باشد و به مأخذی که اهمیت اساسی دارد اشاره نشده باشد. ویراویراست همچنین نقش نرم‌افزار ویراستاری پایان‌نامه را دارد و شما می‌توانید درصد قابل‌توجهی از ویرایش پایان‌نامۀ خود را با ویراویراست انجام دهید.

بازبینی و تصحیح:

مواردی، چون بررسی صحت نقل ابیات و عبارات، شماره آیه و سوره، شماره صفحه مأخذ، سنوات تولد و وفات و داده‌هایی نظیر آن‌ها حتی در آثار کسانی که به دقت علمی شهرت دارند لازم است. همچنین گاهی در نوشته تناقضی به چشم می‌خورد که باید برطرف شود.

برای نمونه جملۀ زیر باید تصحیح شود.

«ناصرالدین‌شاه با هواپیما به اروپا سفر کرد.» (زمان آشوبی)

برقراری نظم و ترتیب و اسلوب:

گاهی متن آشفته و پریشان است به‌طوری که هر نکته‌ای در جای خود قرار نگرفته است؛ یعنی اسلوب در آن رعایت نشده است. مثلاً در اصطلاحات و معادل‌ها باید تقسیمات به‌ترتیب الفبایی، موضوعی، اهمیّت، مراتب و درجات مرتب شده باشند. برای پرهیز از تکرار و کم‌کردن حجم، لازم است که آرایش ساده‌تر، روشن‌تر و جمع‌وجورتری به مواد و عناصر نوشته داده شود. فرض کنید که بخواهیم از استان‌های ایران نام ببریم: بهتر آن است که در مرتب کردن آن‌ها ملاکی داشته باشیم؛ مثلاً ترتیب الفبایی نامشان، موقعیت جغرافیایی‌شان(شمالی، جنوبی، شرقی، غربی، مرکزی)، وسعت و جمعیتشان و یا اهمیت اقتصادی آنها.

ویرایش زبانی:

در ویرایش زبانی خطاهای دستوری، انحراف از زبان معیار، ابهام و پیچیدگی رفع می‌شود. برای وقار بخشیدن به کلام، تعبیرهای رکیک، ناهمواری‌ها و ناهماهنگی‌های سبکی حذف می‌شوند.

ویراستار همواره باید در نظر داشته باشد که نوشته، متعلق به صاحب اثر است و به نام او منتشر می‌شود. پس باید به زبان خود او یا به زبانی که موردپسند اوست باشد؛ در صورتی که نویسنده، صاحب‌سبک باشد، ویراستار نباید سبک بیان صاحب اثر را تغییر دهد.

دست ویراستار در تصحیح خطاهای دستوری باز است. هرچند در درست و نادرست همواره اتفاق نظر وجود ندارد. گروهی هرگونه دوری از اصول دستوری و نوشتاری گذشتگان (استعمال قدما) را ناروا می‌دانند. این نظریه، نادرست است؛ زیرا استعمال قدیم تعریف روشنی ندارد و نمی‌توان آن را از جهت زمانی و مکانی محدود کرد. همچنین قدما نیز به نوبۀ خود آزادی‌ها و خلاف قاعده‌هایی در نثرهای خود نشان داده‌اند و نمی‌توان آن‌ها را برای معاصران تحریم کرد. از همه ناپذیرفتنی تر آنکه برای اثبات نادرستی یک تعبیر، گاهی استدلال‌هایی می‌شود که در مورد زبان صادق نیست و خصلت زبان آن‌ها را بر نمی‌تابد. اشکال دیگر این موضع‌گیری سخت‌گیرانه، آن است که بعضی از استعمال‌های قدما منسوخ و متروک و مهجور است و شم اهل زبان دیگر آن‌ها را نمی‌پذیرد. در واقع طرفداران این نظر توجه ندارند که هر دوره ای زبان خودش را دارد. زبان بیهقی با زبان سعدی یکی نیست و زبان سعدی با زبان قائم مقام و زبان قائم مقام با زبان فروغی تفاوت‌هایی دارد. می‌توان گفت در اصل استعمال قدما تناقضی نهفته است؛ چون در آثار هر یک از آنان کاربردهای نو دیده می‌شود که آثار هم عصران یا گذشتگان آنان خالی از آن‌ها است. درست است که زبان فارسی در جریان تحول به لحاظ عناصر و الگوهای دستوری آن‌‌چنان‌‌ دگرگون نشده است که میان ما و متون قدیم گسستگی پدید آید؛ ولی به هر حال چنین هم نیست که فارسی‌زبانان امروزی بدون آموزش بتوانند متون کهن را درست بفهمند. در مقابل گروهی که به آزادی بی قید و شرط اهل زبان گرایش دارند و بر این باورند که اهل زبان با برخورداری از شم زبانی عملاً قواعد زبان را رعایت می‌کنند نیز درست نیست. زیرا زبان نگارشی با زبان محاوره فرقی دارد و نمی‌توان آفاتی را نادیده گرفت که از راه ترجمه‌های ناشیانه یا دستاوردهای قلمی نوخامگان به زبان علمی و فرهنگی ما رسیده است. به نظر ما هر دوره ای دارای شم زبانی مختص به خود است و آن عده از ارباب قلم که به نوعی زبان آگاهی جامع دست یافته‌اند می‌توانند ملاک تمیز درست از نادرست باشند.

این نکته را باید در نظر داشت که نقش اساسی زبان پیام رسانی است و اگر کاربردی به این پیام رسانی آسیب نمی‌رساند و آن را آسان می‌کند نباید مردود شمرده شود و به جای آن تعبیر متکلفانه ای توصیه شود. ویراویراست نه‌تنها می‌تواند جایگزین ویراستیار باشد، بلکه با دادن دانش و آگاهی، تجربۀ دلنشینی از ویراستاری را به شما هدیه می‌دهد.

ویرایش فنی:

در ویرایش فنی که جنبۀ صوری دارد، به اثر نظم و آراستگی ظاهری می‌دهد و از این راه به نثر جلوه ای دیگر می‌بخشد. عموماً اثر در پرتو ویرایش فنی ارزش تازه ای پیدا می‌کند و در همان نگاه اول و تورق صرف خواننده را مجذوب می‌کند و این باور را در او تلقین می‌کند که با کالای فرهنگی مرغوبی سروکار پیدا کرده است. در ویرایش فنی عمدتاً کارهایی به شرح زیر انجام می‌شود.

·       یکدست کردن شیوه املا؛

·       اعمال قواعد کاربرد نشانه های فصل و وصل؛

·       یک دست کردن ضبط اعلام و اصطلاحات؛

·       آوانویسی، حروف نویسی، اعراب‌گذاری، کاربرد اختصاری‌ها و رمزها؛

·       تنظیم پانوشت‌ها؛

·       تنظیم و وارسی نشانه های مآخذ؛

·       وارسی ارجاعات؛

·       اعمال قواعد کاربرد اعداد و ارقام؛

·       تنظیم شرح جدول‌ها و نمودارها و نقشه‌ها و تصاویر؛

·       تنظیم فرمول‌ها؛

·       درجه‌بندی عناوین و تعیین فواصل؛

·       تهیه فهرست راهنما و دیگر فهرست‌ها؛

·       وارسی و تنظیم واژه نامه؛

·       تهیه صفحات عنوان، حقوق، عنوان لاتینی؛

·       تهیه عنوان روی جلد و عنوان لاتینی پشت جلد.

تجربۀ ویراستاری آنلاین با ویراویراست را از دست ندهید.

برای ثبت سفارش ویراستاری با شمارۀ 09020025029 تماس بگیرید.

 

✍️ به کوششِ فاطمه لک‌زاده.
📚 کتابنامه:
📖 سمیعی، احمد، 1398، نگارش و ویرایش، چ18، تهران: سمت.

نظرات

نظر شما در مورد این مطلب چیست؟