نرم افزار ویراستاری

نرم افزار ویراستاری

در این مقاله به بررسی نرم‌افزار ویراستاری ویراویراست می‌پردازیم. ابتدا اندکی دربارۀ ویرایش و جایگاه ویراستاری در زبان فارسی سخن می‌گوییم.

«ویراستاری تا چند سال پیش در کشور ما حرفه‌ای ناشناخته بود و تا دو دهۀ پیش اصلاً حرفه شمرده نمی‌شد. اگر از ویراستاری می‌پرسیدند شغلت چیست، نمی‌گفت ویراستارم؛ چون چیزی دستگیر مخاطب نمی‌شد و می‌بایست ویراستاری را توصیف کند که تازه چندان هم مطلب را روشن نمی‌کرد. خود کلمۀ ویراستار هم در هیچ قاموسی پیدا نمی‌شود، چون آن را ساخته‌اند. حرفه‌ای ناشناس به نامی ناشناس‌تر خوانده شده است.» (نگارش و ویرایش، احمد سمیعی، 1398)

 همان‌طور که مشاهده کردید تاریخچۀ ویراستاری در زبان فارسی بسیار کم است و حتی اکنون با آنکه ویراستاری شناخته شده باز برای بسیاری از افراد و حتی برای اهل‌قلم و کتاب‌خوانان ناشناخته مانده است.

از ناشناس ماندن ویراستاری بدتر آن است که کسانی فکر می‌کنند ویراستار کارش جداکردن «می‌ها» و «به‌ها» و گاهی دخل و تصرف‌هایی در نوشته و نوعی فضولی در کار صاحب اثر است.

حرفۀ ویراستاری تا بیست سال پیش، تنها دریکی دو مرکز انتشاراتی معتبر شناخته می‌شد. در آن مراکز هم مترجمان و نویسندگان میانۀ خوبی با ویراستار نداشتند.

پیش از آنکه حرفۀ ویراستاری به معنای امروزی‌اش در جهان کتاب و مطبوعات جا باز کند کارهایی در مراحل نسخه‌برداری یا چاپ انجام می‌گرفت که با برخی از عملیات ویرایشی مشابهت داشت؛ برای نمونه نسخۀ خطی اثر را برای مؤلّف می‌خواندند و با نظر او متن را به‌اصطلاح پاکیزه می‌کردند. درواقع چنین نسخه‌ای اعتبار دیگری داشت.

همچنین در آن زمان برخی ویراستاران نسخۀ خطی را «تحبیر» می‌کردند. «تحبیر» در لغت به معنی «آراستن و نیکو نوشتن» است. «محبر» کسی بود که سروده یا نوشتۀ دیگران را می‌آراست و به آن نظم و سامان می‌داد.
ویراستاری به معنای امروزی آن چند سالی است که در صنعت نشر ایران جایگاه شایستۀ خود را یافته است. برخی از مراکز انتشاراتی با واردکردن ویرایش در فرایند نشر کتاب به خود اعتبار داده‌اند.
جالب است بدانید تا همین اواخر ناشران خصوصی همانند قدیم دست‌نویس مترجم یا مؤلّف را به همان صورت خام به چاپ می‌رساندند. در آن زمان نشرِ کتاب هم از حیث دامنه و هم از حیث تنوع موضوعی بسیار محدود بود. ناشران با نویسندگان و مترجمان انگشت‌شماری سروکار داشتند که نام و آوازه‌ای یافته بودند.
همچنین ناشر خود یک‌پا اهل‌فن بود؛ زیرا کتاب‌فروشی لنگرگاه اهل‌قلم بود و ناشر جسته‌گریخته اظهارنظرهای آنان را دربارۀ شاعران و نویسندگان و مترجمان می‌شنید و شم حرفه‌ای او پرورده می‌شد.
چگونه ویراستاری تبدیل به امری ضروری شد؟
با توسعۀ مدارس و تأسیس دانشگاه‌ها و تعمیم سوادآموزی تحولی شگرف در صنعت نشر کشور به وجود آمد. هم به شمار خوانندگان اضافه شد و هم مترجمان و مؤلّفان و نویسندگان نوخامه، به‌ویژه در عرصۀ روزنامه‌نگاری به جرگۀ ارباب قلم پیوستند. در رشته‌های گوناگون علوم و فنون و هنر و ادب، مقاله و کتاب ترجمه و تألیف شد. مطبوعات وسعت و تنوعی فوق‌العاده یافت. رفته‌رفته ناشران احساس کردند که برای قبول یا رد آثاری که برای نشر به آنان عرضه می‌شود به مشاور نیاز دارند. 

به‌خصوص مدیران مراکز مهم انتشاراتی که حوزه فعالیتشان گسترده بود پی بردند که خودشان قادر به تصمیم‌گیری معقول نیستند. رقابت در بازار نشر و نیش نقد و تیر ملامت نیز باعث شد که مواد انتشاراتی خود را بهبود بخشند و به درجاتی بالاتر ارتقا دهند. به اقتضای همین نیازمندی‌های عینی و محسوس بود که بازار ویرایش و ویراستاری رونق گرفت و این حرفه از بیغولۀ گمنامی بیرون آمد و در صنعت نشر به مقامی ممتاز رسید.
نشر آثار چندمؤلفی (مجموعه‌ها و دانشنامه‌ها) در بالابردن شأن ویراستاری نقش مؤثر داشته است؛ زیرا یکدستی و تناسب اجزا و نظم و نسق ساختاری و حتی سبک نگارش در این‌گونه آثار اهمیت ویژه‌ای دارد؛ ازاین‌رو ناشران برای تعهد این امور، به سازمان‌دادن دستگاهی نسبتاً پیچیده و در عین حال منسجم و هم‌آهنگ و همچنین به ناظر و سردبیر احساس نیاز کردند.
در برخی از مراکز انتشاراتی که در سطح دانشگاهی و در رشته‌های گوناگون علمی و فنی عمل می‌کردند، تشکیل شعب تخصصی در بخش ویرایشی ضرورت پیدا کرد؛ پس ویراستاری به‌صورت حرفه‌ای با دامنۀ وسیع خدماتی درآمد و در صنعت نشر جایگاهی  پیدا کرد. ویراستاری به‌عنوان یک شغل شناخته و برای آن درجاتی معین شد.
ویرایش، ویراستار
دو لفظ ویرایش و ویراستار ظاهراً معادل editing و editor انگلیسی است؛ اما در عمل نفس editor در صنعت نشر معادل‌های متعدد دارد: ویراستار، مصحح (مصحح متن در تصحیح انتقادی)، ناظر یا دبیر مجموعه، سردبیر مجله و نشریه.
یک لفظ دیگر نیز در همین مقوله داریم و آن editor copy است که به آن نسخه‌پرداز یا ویراستار فنی می‌گویند.
نوشته یا اثر از زمانی که به ناشر عرضه می‌شود و گاهی پیش از آن، یعنی از روزی که به اثر‌آفرین سفارش داده می‌شود تا لحظه‌ای که از چاپ بیرون می‌آید و حتی پس از آن یعنی، هنگامی‌که وارد بازار می‌شود و ناقدان دربارۀ آن اظهارنظر می‌کنند، مسیری دراز و پردست‌انداز را می‌پیماید. ویراستار در مراحل و مدارج متعدد به صورت‌های گوناگون و با دامنه و شدت متفاوت درگیر می‌شود. عملیاتی که سراسر این مسیر انجام می‌گیرد در هر منزل نامی پیدا می‌کند که مرتبه‌ای از مراتب ویراستاری را متمایز می‌کند.

اهمیت ویراستاری

ویرایش و ویراستاری برای هر نوشته و اثری ضروری است. ویراستاری به چند بخش تقسیم می‌شود: تخصصی، محتوایی-ساختاری، زبانی و فنی.

در چند سال اخیر نرم‌افزارهای ویراستاری به کمک ویراستاران آمده‌اند. مخصوصاً در بخش ویراستاری فنی بسیار کمک‌کننده است؛ زیرا بررسی تک‌تک کلمات به‌صورت چشمی، هم کاری فرسایشی است و هم وقت زیادی از ویراستار می‌گیرد. چشم انسان پس از مدتی خسته می‌شود و خطاهای نوشتاری در متن را یا نمی‌بیند و یا ذهن او آن را به شکل صحیح می‌خواند و باعث می‌شود که درصورت خوانده‌نشدن چندبارۀ متن، آن خطا در متن باقی بماند. پس وجود نرم‌افزار ویراستاری بسیار لازم است.

این سؤال پیش می‌آید که یک نرم‌افزار ویراستاری چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد. می‌توان ویژگی‌ها را اینگونه برشمرد:‌

  • بتواند غلط‌های املایی متن را پیدا و تصحیح کند.
  •  بتواند مصوبات دستورخطی را به‌صورت هوشمند و صحیح روی متن اعمال کند.
  • عبارت‌های نادرست زبانی و جملات طولانی را تشخیص دهد.
  • در زبان فارسی کلماتی داریم که فقط در یک حرف باهم تفاوت دارند و برای آن یک حرف دو نویسه وجود دارد. همانند «حیاط» و «حیات» که همۀ ما آن را در کودکی یاد گرفتیم و با دانستنش به خود می‌بالیدیم. اما شمار این کلمات کم نیستند و گاهی داشتن حضور ذهن برای یادآوری تمام معانی کاری سخت است. یک نرم‌افزار ویراستاری باید تمام این کلمات را از بر باشد.
  • حافظه‌ای برای نگهداری تمام مترادف‌ها داشته باشد و ما را از کلمات تکراری و کلیشه‌ای رها کند.
  •  به‌طورکلی بتواند کار انسان را راحت‌تر و باکیفیت‌تر کند. مانند ماشین‌حساب که جای چوب‌خط و چرتکه را گرفت و امروزه ابزار دست همۀ ما است.

تمام اموری که امروز به کمک ماشین و دستگاه و حتی به‌صورت اتوماتیک انجام می‌شوند، روزی برای انسان رؤیایی دست‌نیافتنی بود. ویراویراست نیز رؤیاهایی در سر دارد و در حال پیمودن این مسیر است. امروز ویراویراست می‌تواند غلط‌های املایی و دستورخطی، عبارت‌ها و ترکیب‌های نادرست زبانی، عبارت‌های طولانی را تشخیص دهد. ویراویراست ویراستاری را نه‌تنها در سطح فنی، بلکه در سطح زبانی نیز راحت کرده است. در ادامه نمونه‌هایی از ویراستاری با ویراویراست را آورده‌ایم.

ویراستاری با ویراویراست

 در این بخش غلط‌های املایی در متن شما تشخیص داده شده است. به ترتیب مراحل توجه کنید.

شما هم متنی به ویراویراست بدهید و غلط‌یابی هوشمند را تجربه کنید.

در این بخش دستورخط در متن شما تصحیح شده است. به ترتیب مراحل توجه کنید. حتی اگر با اصول ویراستاری و ویرایش آشنا نباشید، ویراویراست با ارائۀ دو مثال در کنار دو پیشنهاد خود، بافت جمله را برای شما توضیح می‌دهد تا بتوانید شکل صحیح کلمه را انتخاب کنید.

شما هم متنی به ویراویراست بدهید و دستورخط هوشمند را تجربه کنید. 

در این بخش ویرایش زبانی روی متن شما انجام شده است. ویراویراست همچنین نقش نرم‌افزار ویراستاری پایان‌نامه را دارد و شما می‌توانید درصد قابل‌توجهی از ویرایش پایان‌نامۀ خود را با ویراویراست انجام دهید.

 

شما هم متنی به ویراویراست بدهید و ویرایش زبانی هوشمند را تجربه کنید. ویراویراست نه‌تنها می‌تواند جایگزین ویراستیار باشد، بلکه با دادن دانش و آگاهی، تجربۀ دلنشینی از ویراستاری را به شما هدیه می‌دهد.

منبع:

نگارش و ویرایش، احمد سمیعی

نظرات

نظر شما در مورد این مطلب چیست؟